Dunia keilmuan Islam kehilangan seorang tokoh besar apabila Profesor Diraja Terpuji Dr. Syed Muhammad Naquib al-Attas kembali ke rahmatullah pada usia 95 tahun. Pemergian beliau menandakan berakhirnya satu era penting dalam tradisi intelektual Islam moden, namun warisan pemikirannya terus hidup dan memberi kesan mendalam terhadap perkembangan pendidikan, falsafah dan ketamadunan Islam di seluruh dunia.

Dilahirkan pada 5 September 1931 di Bogor, Jawa Barat, Syed Muhammad Naquib al-Attas dikenali sebagai antara sarjana Muslim paling berpengaruh pada abad ke-20 dan ke-21. Sepanjang hayatnya, beliau menumpukan usaha untuk memahami dan menjelaskan kembali asas-asas pandangan alam Islam serta membina kerangka pemikiran yang mampu menangani cabaran intelektual moden.

Antara sumbangan terbesar beliau ialah penggagasan konsep ‘Islamisasi Ilm’ (Islamisation of Knowledge). Melalui gagasan ini, al-Attas menegaskan bahawa sistem pendidikan moden yang dipengaruhi kerangka sekular Barat telah memisahkan ilmu daripada asas metafizik dan etika Islam.

Menurut beliau, krisis utama yang dihadapi dunia Islam bukan sekadar masalah politik atau ekonomi, tetapi krisis pemikiran dan pandangan alam. Sekularisasi bahasa dan konsep telah mengubah makna asas banyak istilah penting dalam tradisi Islam, sekali gus menimbulkan kekeliruan dalam memahami hakikat ilmu, manusia dan realiti.

Kritikan beliau terhadap sekularisme dihuraikan secara mendalam dalam karya klasiknya Islam and Secularism (1978), yang sehingga kini terus menjadi rujukan penting dalam perbahasan mengenai hubungan antara agama, ilmu dan tamadun moden.

Dalam bidang pendidikan, Syed Muhammad Naquib al-Attas memperkenalkan konsep ta’dib sebagai asas pendidikan Islam. Beliau menegaskan bahawa tujuan utama pendidikan bukan sekadar menghasilkan tenaga kerja atau warganegara yang produktif, tetapi melahirkan insan yang beradab.

Bagi beliau, krisis umat Islam berpunca daripada keruntuhan adab, iaitu kehilangan disiplin intelektual, rohani dan moral yang menyebabkan manusia gagal mengenali kedudukan sesuatu secara tepat dalam susunan kewujudan. Apabila kekeliruan ini berlaku, manusia akhirnya kehilangan kemampuan untuk mengenali dan mengakui Tuhan sebagai Pencipta Yang Maha Esa.

Pemikiran al-Attas tidak terhad kepada dunia Melayu atau dunia Islam semata-mata. Sejak tahun 1990-an, karya-karyanya telah diterjemahkan ke dalam sekurang-kurangnya lima belas bahasa, termasuk Rusia, Jerman, Itali, Mandarin, Jepun, Korea, Bosnia, Albania, Turki, Farsi dan Arab.

Antara karya penting beliau yang memberi kesan besar dalam dunia akademik ialah:

• Islam and Secularism (1978)
• A Commentary on the Hujjat al-Siddiq of Nur al-Din al-Raniri (1986)
• Prolegomena to the Metaphysics of Islam (1995)
• Risalah untuk Kaum Muslimin (2001)
• On Justice and the Nature of Man (2015)
• Islam: The Covenants Fulfilled (2023)

Menariknya, karya terakhir beliau disiapkan ketika berusia 93 tahun, menunjukkan komitmen intelektual yang luar biasa sepanjang hayatnya.

Satu lagi sumbangan monumental beliau ialah penubuhan International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC) di Kuala Lumpur pada tahun 1987. Institusi ini direka dan diasaskan secara menyeluruh oleh beliau sendiri sebagai pusat pengajian tinggi yang menggabungkan tradisi intelektual Islam dengan pendekatan akademik moden.

ISTAC bukan sekadar institusi pendidikan, tetapi manifestasi visi beliau tentang bagaimana sebuah universiti Islam sepatutnya dibangunkan daripada kurikulum, budaya intelektual hingga kepada seni bina bangunannya.

Atas sumbangan besar beliau dalam bidang pemikiran Islam, Syed Muhammad Naquib al-Attas menerima pelbagai penghormatan akademik, termasuk King Faisal Award for Islamic Studies pada tahun 1990, salah satu anugerah paling berprestij dalam dunia Islam.

Beliau juga dianugerahkan gelaran Profesor Diraja Terpuji (Royal Laureate Professor) oleh Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong, suatu pengiktirafan khas yang diwujudkan khusus bagi menghargai jasa intelektual beliau.

Sesungguhnya, pemergian beliau merupakan kehilangan besar kepada dunia keilmuan. Namun legasi pemikiran Syed Muhammad Naquib al-Attas akan terus menjadi sumber inspirasi kepada generasi sarjana akan datang dalam usaha memulihkan martabat ilmu dan membina tamadun yang berteraskan hikmah, keadilan dan adab.

Semoga Allah SWT merahmati beliau dan menempatkannya dalam kalangan para ulama dan orang-orang soleh yang telah berjasa besar kepada umat dan peradaban manusia.